Home 
متن کامل تاریخ نبیل زرندی فصل بیست و ششم: داستان تير اندازی بشاه و نجات او
متن کامل تاریخ نبیل زرندی فصل بیست و ششم: داستان تير اندازی بشاه و نجات او
زبان
| فصل بیست و ششم: داستان تير اندازی بشاه و نجات او |
 |
 |
 |
| نوشته شده توسط نبیل زرندی |
|
در هشتمين نوروز بعد از اظهار امر باب که مطابق بود با ٢٧ جمادی الاوّل ١٢٦٨ هجری حضرت بهاءاللّه در عراق بنشر تعاليم الهی مشغول بودند اصحاب باب که از واقعهء مولای خود هراسان و از صدمات و بليّات اصحاب و مؤمنين بگوشه و کنار متفرّق و پريشان شده بودند بواسطهء قيام و اقدام حضرت بهاءاللّه روحی جديد يافتند و از زوايای خمول بميدان خدمت شتافتند حضرت بهاءاللّه روح شجاعت و استقامت را در آنان دميدند و از وقايع تازه و مصائب متعدّده ئی که بعداً واقع شد آنها را مطّلع فرمودند و خود بی پرده و حجاب بنشر تعاليم باب در ايران و عراق مبادرت نمودند در بهار اين سال ميرزا تقی خان امير نظام که صدر اعظم ايران بود بمقرّ اصلی خود شتافت و در حمّام فين کاشان بقتل رسيد امير نظام در مدّت سه سال صدارت خود با تمام قوی کوشيد تا نور الهی را خاموش نمايد و امر باب را از روی زمين محو و نابود سازد برای نيل باين مقصود اقدام بظلمی عجيب کرد و آن امر بقتل سيّد باب بود که بفرمان او انجام گرفت ولی عاقبت جز خسران ثمری از رفتار ناهنجار خويش نگرفت در سال اوّل صدارت خود برای خاموش کردن امر الهی لشکر به مازندران فرستاد و بقتل قدّوس و باب الباب و ساير اصحاب فرمانی اکيد صادر کرد و سيصد و سيزده نفر از نفوس مقدّسه و بيگناه را از دم تيغ گذرانيد در سال دوّم شهدای سبعهء طهران بفرمان او شربت شهادت نوشيدند جناب وحيد و اصحابش در نيريز بامر آن وزير خونريز جان برايگان در راه امر يزدان ايثار نمودند اين وقايع سبب شد که مردم در هر شهر و بلد اقتدا بوزير شرير نموده باذيّت و آزار اهل ايمان پرداختند در اين سال واقعهء حزنانگيزی بفرمان اين وزير بی تدبير ضميمهء جرائم اعمال او شد در زنجان جناب حجّت و قريب هزار و هشتصد نفر از اصحابش بدون هيچ گناهی بشهادت رسيدند سال اوّل حکومت اين وزير بظلم و طغيان آغاز شد و سال آخرش بجور و عدوان نسبت باهل ايمان انجام يافت پس از ميرزا تقی خان امير کبير ميرزا آقا جان نوری اعتماد الدّوله بصدارت عظمی منصوب گرديد در آغاز جلوس خود تصميم گرفت که بين دولت و حضرت بهاءاللّه را که رئيس بابيان بودند آشتی و التيام دهد لذا نامه ای بحضرت بهاءاللّه نگاشت و حضرتش را بطهران دعوت کرد. روس تحويل گرفته بنزد شاه بياورد سفير روس از تسليم حضرت بهاءاللّه بمأمور شاه امتناع ورزيد و بآن حضرت گفت که بمنزل صدر اعظم برويد و کاغذی بصدر اعظم نوشت که بايد حضرت بهاءاللّه را از طرف من پذيرائی کنی و در حفظ اين امانت بسيار کوشش نمائی و اگر آسيبی به بهاءاللّه برسد و حادثه ای رخ دهد شخص تو مسئول سفارت روس خواهی بود ميرزا آقاخان با آنکه نسبت بحضرت بهاءاللّه ابراز مساعدت مينمود در اين واقعه از خوف جان و بيم زوال رياست و مقام از مساعدت خود داری نمود وقتيکه حضرت بهاءاللّه از زرگنده عازم شدند دختر سفير روس از مخاطراتيکه حضرت بهاءاللّه را تهديد ميکرد چنان پريشان خاطر بود که اشک از چشمش ميريخت و پدر خود را مخاطب ساخته گفت ای پدر اگر نتوانی اين مهمان خود را از خطر برهانی و محافظت کنی نتيجهء اين رياست و قدرت تو چه خواهد بود سفير روس که بينهايت دختر خود را دوست ميداشت از گريهء او متأثّر شده و باو قول داد که در حفظ حضرت بهاءاللّه سعی بليغ مبذول دارد و لکن از عهدهء اين قول بر نيآمد زيرا مأمورين شاه در بين نياوران و طهران حضرت بهاءاللّه را دستگير کردند و آنچه داشتند گرفته و آن حضرت را با سر و پای برهنه پياده بطهران بردند در بين راه از شدّت حرارت آفتاب تابستان زحمت بسيار به وجود مبارک رسيد مردم بسبّ و لعن حضرت بهاءاللّه پرداختند و از هر طرف سنگ می انداختند زيرا آن حضرت را بفتوای علما يگانه دشمن وطن و دين و شاه ميشمردند چون بسياه چال رسيدند پير زنی با چشمانی شرر بار نفرين کنان و لعنت گويان جلو آمده سنگی در دست داشت ميخواست آن را بصورت حضرت بهاءاللّه بزند مأمورين مانع شدند پير زن گفت شما را بسيّد الشّهداء قسم ميدهم که بگذاريد اين سنگ را بزنم حضرت بهاءاللّه فرمودند او را ممانعت نکنيد زيرا بخيال خود کار ثوابی را می خواهد انجام دهد. سياه چالی که حضرت بهاءاللّه در آن محبوس بودند اصلاً در قديم خزينهء حمّام بود که بزندان تبديل شده بود تاريکی و عفونت آن محلّ و کثرت حشرات و کراهت هوايش بتحرير نگنجد زنجيريکه حضرت بهاءاللّه را بآن مغلول ساخته بودند قره کهر نام داشت که از زنجيرهای معروف است سه روز و سه شب هيچ کس آب و نان برای حضرت بهاءاللّه نياورد يکی از مأمورين دلش بحال هيکل مبارک سوخت و هر چه خواست از حضور مبارک اجازه بگيرد که پنهانی ظرف چای را در زير لباس پنهان کند و بمحضر مبارک آورده تقديم نمايد قبول نفرمودند عائلهء مبارکه بر اثر جدّيّت موفّق شدند که مأمورين را راضی نمايند تا غذائی را که از منزل ميآورند بحضور مبارک ببرند مأمورين در اوّل همراهی نمينمودند ولی بالاخره راضی شدند ولی حضرت بهاءاللّه غذا ميل نميفرمودند زيرا ياران و پيروان محبوس خود را گرسنه مشاهده ميفرمودند و ممکن نبود آنها گرسنه باشند هيکل مبارک طعام گوارا ميل نمايند حقيقةً اين محبوسين بیگناه بر اثر خشم شاه نهايت سختی و مشقّت را تحمّل کردند. از نفوسی که قصد حيات شاه نموده بودند اوّل صادق تبريزی گرفتار شد صادق اوّل کسی بود که با شمشير برهنه بشاه حمله کرده او را از اسب کشيد فوراً شاطر باشی و نوکران مستوفی الممالک او را بدون اينکه بشناسند کيست بقتل رسانيده بدنش را دو پاره ساختند يک پاره را بدروازهء شمران و پاره ديگر را بدروازهء عبد العظيم آويختند دوّم نفر فتح اللّه حکّاک قمی بود که گرفتار شد هر چه اصرار کردند و آزارش نمودند تا همدستان خود را معرّفی کند جز سکوت جوابی نشنيدند و بعضی يقين کردند که گنگ و لال است عاقبت بعد از اذيّت بسيار سرب گداخته در حلقش ريختند سوّمی حاجی قاسم نيريزی بود که دستگير شد در روزيکه حاجی سليمان خان را در طهران شمع آجين کردند حاجی قاسم نيريزی را هم در همان روز در شميران شمع آجين کرده بشهادت رسانيدند در هر ساعت يکی دو تن از بابيان را گرفته بجرم اشتراک در واقعهء شاه بانواع و اقسام اذيّت و آزار بقتل ميرسانيدند با آنکه هيچيک را تقصيری و گناهی نبود هر ساعت مأمور مخصوص وارد سياه چال شده يک نفر را بصدای بلند اسم ميبرد و او را از زندان بيرون آورده در هنگام ورود بقتلگاه مردم ميريختند و بدن او را زخم ميزدند چنانکه هيچ عضوی از اعضای متّهم بحال طبيعی خود باقی نميماند و ظلم باندازهای شديد بود که ميرغضبها با آنکه معتاد بخون ريزی بودند از اقدام باينگونه ستمکاری ابا و امتناع داشتند . از جمله نفوسی که در اين واقعه بشهادت رسيد جناب حاجی سليمان خان بود مشارٌ اليه پسر يحيی خان است پدرش در لشکر نايب السّلطنه پدر محمّد شاه صاحب رتبه و منصب بود و در زمان محمّد شاه نيز منصب و مقام و اهمّيّتی داشت سليمان خان طبعاً اعتنائی بمناصب دربار نداشت و بعد از تصديق بامر باب و آشنا شدن بمعارف حقيقی از اعمال و افعال اطرافيان خويش بيزار و از داشتن منصب و خدم و مقام بر کنار بود قبل از تصديق از طهران بکربلا رفت و در محضر درس سيّد کاظم رشتی وارد شد اوقات را بعبادت و عزلت ميگذرانيد در کربلا بود تا وقتيکه ندای امر را از ملّا يوسف اردبيلی و ملّا مهدی خوئی شنيد لذا تصميم گرفت که پس از حصول ايمان بخدمت امر پردازد و چون خبر قلعهء طبرسی را شنيد خواست از کربلا خود را بدآنجا رساند و بنصرت اصحاب پردازد لکن وقتی بطهران رسيد که واقعهء طبرسی خاتمه يافته بود لذا بمعاشرت ياران و مصاحبت بقيّة السّيف اصحاب مازندران مشغول شد لباسش در طهران همان لباس مردم کربلا بود يعنی عمامهء کوچک بر سر و عبای سياهی بر دوش داشت که زير آن قبای سفيدی ميپوشيد ميرزا تقيخان امير نظام او را وادار کرد که تبديل لباس نمايد و ميگفت من از اين لباس که ميپوشی خوشم نمیآيد سليمان خان از اين ببعد بجای عمامه مانند پدرش کلاه بر سر نهاد و لکن با اصرار زياد ميرزا تقی خان از قبول منصب در دربار امتناع ورزيد سليمان خان در نزد مردم و امراء دربار احترام بسيار داشت با آنکه در واقعهء شهدای سبعهء طهران در پايتخت بود کسی را يارای آن نبود که او را اذيّتی نمايد و آزاری برساند بعد از شهادت حضرت باب به تبريز رفت و مقصودش آن بود که مولای خود را از چنگ اعدا مستخلص سازد و لکن دير رسيد احدی را جرأت نبود که نسبت باو تعرّض نمايد و دستی بگشايد امير نظام با آنکه ميدانست سليمان خان از فدائيان باب است با اينهمه تجاهل مينمود و نسبت باو و پدرش اهانتی روا نميداشت بعد از شهادت ملّا زين العابدين يزدی چنين شهرت يافت که حکومت در نظر دارد طاهره و سيّد حسين کاتب يزدی را که در حبس هستند رها سازد و معروف بود که بعد از شهادت باب خوف و اضطراب سراپای امير کبير را فرا گرفته و از کرده پشيمان شده و چون وفات خود را نزديک ديد گفته است که من هر چند برای مصلحت حکومت و حفظ سياست دولت بقتل سيّد باب و اصحابش اقدام نمودم و لکن اين عمل ناشی از سوء تدبير بود و من اينک باشتباه خود اقرار دارم من ميتوانستم غوغاء مردم را که بر عليه سيّد باب بود مرتفع نمايم و تسکين دهم و لکن از سوء تدبير موفّق نشدم با آنکه حفظ باب و اصحابش برای مصالح مملکت بیاندازه مفيد بود امير کبير بسزای عمل خود رسيد. جانشينش ميرزا آقاخان نوری برای حفظ مقام خويش در اوّل ميخواست ميانهء اصحاب باب و دولت صلح و آشتی بر قرار سازد و لکن واقعهء تير اندازی بشاه مانع مقصود او شد و پايتخت را دچار اضطراب شديدی نمود حضرت غصن اعظم که در آن تاريخ طفلی هشت ساله بودهاند مشاهدات خود را برای من چنين حکايت کردند فرمودند: " در آن زمان ترس و بيم ساکنين طهران را احاطه کرده بود و محلّ توقّف ما در خانهء عموی ما ميرزا اسمعيل بود هر وقت ميخواستم از خانه بيرون بيايم بمحض اينکه پايم بکوچه ميرسيد بچّه های کوچه گرد فرياد می زدند ( بابی ، بابی ) من هم ملاحظه ميکردم و کمتر بيرون ميرفتم روزی از بازار بخانه بر ميگشتم جمعی اطفال ولگرد مرا تعقيب کردند و زبان بدشنام گشوده و آجر بجانب من پرتاب مينمودند مصلحت ديدم آنها را بترسانم تا سالم بمنزل برسم همانطور که ميرفتم برگشته بآنها حمله ور شدم و با کمال شجاعت و استقامت آنها را تعقيب کردم همهء آنها ترسيدند و رو بفرار نهادند و چون دور شدند شنيدم بيکديگر ميگفتند زود فرار کنيد که اين بابی کوچک آلان ميايد و همهء ما را بقتل ميرساند وقتيکه فرار کردند من بمنزل برگشتم شخصی که تماشای اين حال ميکرد با کمال تعجّب بمن گفت آفرين بر شجاعت تو من هرگز طفلی بسنّ و سال تو با اين شجاعت نديدهام از آن ببعد هيچ کس جرأت نميکرد نسبت بمن جسارتی نمايد." از جمله اشخاصی که در آن ايّام گرفتار شد و بشهادت رسيد حاجی سليمان خان سابق الذّکر است شرح شهادت او را من شخصاً تحقيق کردهام و بطوريکه از جناب کليم شنيدم در اين اوراق مينگارم جناب کليم فرمود من در روز شهادت حاجی سيلمان خان در طهران در مجلسی بودم ميرزا عبد المجيد و جمعی از اعيان طهران نيز حضور داشتند حاجی ملّا محمود نظام العلمأ در آن مجلس رو بکلانتر کرده گفت داستان قتل سليمان خان را بيان کن کلانتر اشاره بميرزا تقی کدخدا کرده گفت اين شخص سليمان خان را از محبس تا مقتلش برده حاضرين از ميرزا تقی درخواست کردند که واقعه را بيان کند ميرزا تقی گفت حکومت بمن امر کرده بود که (٩) نه عدد شمع تهيّه کرده و نه محلّ بدن سليمان خان را سوراخ کرده در هر سوراخی شمعی فرو برم ناصر الدّين شاه بحاجب الدّو گفته بود که دربارهء اتّهام سليمان خان تحقيق کامل نمايد و پس از اقرار او را وادار کند که از محبّت باب تبرّی نمايد و در صورت امتناع او را بنحويکه خودش ميخواهد بقتل برساند سليمان خان گفته بود مرا شمع آجين کنيد و با طبل و نی در بازار بگردانيد و آخر کار بدن مرا شقّه کنيد همين عمل دربارهء او مجرا شد و هر نيمه از بدن او را بطرفی از دروازه نو آويختند ميرزا تقی گفت چون شمعها را آورديم و خواستيم در بدن او فرو بريم مير غضب در وقت سوراخ کردن بدنش دستش ميلرزيد سليمان خان کارد را از دست مير غضب گرفته ببدن خود فرو برد و سوراخ کرد و بمير غضب گفت چرا دستت می لرزد اينطور بدن مرا سوراخ کن من ترسيدم سليمان خان بمأمورين و فرّاشان حمله کند اشاره کردم تا دستهای او را از عقب ببندند سليمانخان گفت هر جا را من اشاره کردم سوراخ کنيد باشارهء سليمان خان دو شمع در سينهء او دو تا روی دوشهايش و يکی در زير گردن و چهار تا در پشتش روشن کردند صدای هياهوی مردم و ريختن خون از زخمها او را مضطرب نساخت با کمال شجاعت و استقامت باطراف نظر ميکرد چون کار شمع آجين تمام شد سليمان خان از جا برخاست با قامتی راست مانند سرو خرامان براه افتاد از ميان صفوف جمعيّت ميگذشت هر چند قدم ميايستاد و بمردم ميگفت شکر خدا را که بآرزوی دل و جان رسيدم و تاج شهادت بر سر نهادم ببينيد محبّت باب چه آتشی در دل من افروخته و دست قدرت او چگونه فدائيان خود را بميدان جانبازی ميفرستد يکی از شمع ها که نزديک بود تمام شود نظر سليمان خان را جلب کرد بصدای بلند گفت آنکه اين آتش را در قلب من افروخته کاش اينجا حاضر بود و مرا ميديد. آنکه دائم هوس سوختن ما ميکرد کاش ميآمد و از دور تماشا ميکرد خيال نکنيد من از بادهء اينجهانی مست شدهام محبّت محبوب بيهمتا سراپای مرا گرفته روح مرا تسخير نموده و اين توانائی و قدرت را بمن عطا کرده که جميع سلاطين و ملوک آرزوی چنين موهبتی را دارند و بحال من غبطه ميخورند گاهی هم با کمال خلوص و محبّت از غلبهء شوق فرياد ميکشيد و ميگفت در دوران گذشته حضرت ابراهيم خليل را وقتی بآتش افکندند از خداوند درخواست نمود که آلام و مصائب او را تخفيف عطا کند و روح و قلبش را منتعش سازد اين بود که از مکمن غيب اين ندا را شنيد " يَا نَارُ کُونِی بَرداً وَ سلاماً عَلی اِبرَاهِيمَ "(قرآن ۲۱: ۷۰) و لکن اين سليمان از اعماق قلب سوزان خود فرياد ميزند و ميگويد " خدايا خدايا آتش محبّت خود را پيوسته در قلب من مشتعل فرما تا سرا پای وجود من از شعلهء سوزان آن محترق گردد. ميرزا تقی گفت من نميتوانم تمام سخنانيرا که سليمانخان گفت بگويم و تأثير عجيب بيانات او را در مردم شرح دهم وقتيکه وارد بازار شد مرور نسيم بر اشتعال شمعها افزود يکی از آنها که رو بتمامی گذاشته بود شعلهاش بزخم رسيد و گوشت بدنش را سوزانيد اشتعال عاشقانه سليمانخان افزوده گشت و شمع را مخاطب ساخته گفت ای شمع سوزان بالاخره از کار فرو ماندی و تأثير خود را از دست دادی ديگر شعلهء تو در من تأثير ندارد هر چه ميتوانی بکوش زيرا من از زبان شعلههای تو مژده ای ميشنوم و آوازی بگوشم ميرسد که مرا بکوی محبوب ميخواند و محبّت او را در قلبم زياد ميسازد. سليمان خان در ميان جمع ميرفت و مانند سردار فاتحی در بين قشون خود راه ميپيمود بدن مشتعل او مانند چراغی تابان در ظلمتی بیپايان نور افشانی مينمود و چون بمقتل رسيد مردم را مخاطب ساخته گفت همه ميدانيد که اين سليمان دارای حشمتی بیپايان بود فکر نميکنيد برای چه از آنهمه نعمت و جلال دست کشيد و به مشهد فدا ميشتابد؟ اين نيست مگر از محبّت محبوب بیهمتا آنگاه رو بامزاده حسن کرد و کلماتی چند بعربی گفت که معنی آنرا ندانستم بعد بمير غضب اشاره کرد که بمأموريّت خود مشغول باش مير غضب بدن او را شقّه ميکرد و او تا جان در بدن داشت بمدح و ثنای محبوب خود ناطق بود حکايت ميرزا تقی در حاضرين اثری عجيب نمود محمود نظام العلمأ را از شنيدن اين قصّه لرزه بر اندام افتاد و بیاختيار گفت " چه امر عجيبی !" و بدون آنکه کلمه ای ديگر بر زبان راند برخاست و از مجلس بيرون رفت. و از جمله نفوسی که در اين سال بشهادت کبری فائز شد زنی دلير و پر شجاعت است که در امر مبارک بطاهره معروف است قسمتی از شرح حال او از قبل نگاشته شد در سال واقعهء شهدای سبعهء طهران جناب طاهره گرفتار گرديد و در منزل کلانتر محبوس بود زنهای اعيان طهران اغلب بديدن او آمده و از محضرش استفاده مينمودند همگی شيفتهء او بودند تا زمانيکه شهادت طاهره واقع شد طاهره در منزل کلانتر بود من داستان شهادت او را بطوريکه زوجهء محمود خان کلانتر برای بعضی از دوستان خود نقل کرده در اين اوراق مينگارم. ( يکشب از اوقاتيکه طاهره در منزل ما بود مرا بنزد خود احضار کرده چون بخدمتش شتافتم ديدم خود را کاملاً آرايش کرده و لباسی از ابريشم سفيد در بر نموده اطاق خود را با عطرهای ممتاز معطّر کرده اين منظره مرا متعجّب ساخت طاهره بمن فرمود من خود را برای ملاقات محبوبم حاضر کردم و شما از زحمت من خلاص خواهيد شد وقتيکه اين را شنيدم لرزيدم و از ترس پيش آمد جدائی از او بگريه افتادم با صدای اطمينان بخشی بمن گفت گريه نکن من ميخواهم چند تقاضا از تو بکنم زيرا ساعتی که برای شهادت من مقرّر شده نزديک است از تو تمنّا دارم پسرت را با من بفرستی که در منظرهء جان دادن من حاضر باشد و مخصوصاً باو بسپار که مراقب باشد اشخاصی که مرا شهيد ميکنند لباس مرا از بدن من بيرون نياورند تقاضای ديگر دارم باو بگوئيد که بدن مرا بعد از قتل بگويد در ميان چاهی بيندازند و آنرا با خاک و سنگ انباشته سازند سه روز بعد از قتل من زنی بنزد تو ميآيد اين بسته را که اينک بتو ميدهم باو بسپار رجای ديگر من از تو اينست که از اين ساعت ببعد کسی را نگذاری وارد اطاق من بشود تا وقتيکه ساعت مرگ من برسد هيچ کس را نگذار که توجّه مرا از بين ببرد و حواس مرا پريشان کند من بنماز مشغول خواهم شد و نيّت روزه دارم و تا بحضور محبوب خود برسم روزهء خود را نخواهم گشود آنگاه مرا امر کرد در اطاق را بروی او قفل نمايم و بمن گفت در ساعت مفارقت در را خواهم کوبيد و از تو تمنّا دارم که خبر شهادت خود را که بتو دادهام از همه کس پنهان داری تا زمانيکه دشمنان من خودشان آنرا انتشار دهند. من در اطاق را قفل کردم و باطاق خود برگشتم محزون و غمگين در بستر خود دراز کشيدم خواب از چشمم فرار کرد فکر نزديک بودن شهادت او در قلب من ميگذشت با خدا مناجات ميکردم و در حقّ او دعا ميکردم. آن شب و روز چند مرتبه از جا برخاستم و آهسته بدر اطاق او رفتم و با کمال سکوت پشت در ايستادم مقصودم اين بود راز و نياز او را بشنوم طاهره با نغمهء شيرينی براز و نياز با محبوب خود مشغول بود. باری چهار ساعت بعد از غروب آفتاب شنيدم در را ميزنند با عجله نزد پسر خود رفتم و درخواستهای طاهره را باو گفتم او انجام آنرا بعهده گرفت از قضا شوهر من در خانه نبود پسرم در را باز کرد و گفت فرّاشهای عزيزخان سردار برای بردن طاهره آمدهاند اين خبر مرا بلرزه در آورد بطرف اطاق طاهره رفتم و با دست لرزانی قفل را از در اطاق باز کردم ديدم طاهره چادر بسر کرده و برای بيرون آمدن از اطاق مهيّا است وقتی که من وارد اطاق شدم ديدم در ميان اطاق قدم ميزند بمحض اينکه مرا ديد بطرف من آمد مرا بوسيد و صندوقچهء خود را با کليد دان در دست من گذاشته بمن گفت :" اين صندوقچه را برسم يادگار بتو ميدهم هر وقت او را باز کردی و اشيائيکه در آن هست ديدی مرا بخاطر بياور". بعد از آن با من خداحافظی کرد و با پسر من روان شد کم کم از چشم من محو گرديد چه حالی در آن موقع داشتم خدا ميداند طاهره بر اسبی که سردار فرستاده بود سوار شد و با پسر من و ساير فرّاشها رفتند سه ساعت طول کشيد تا پسرم آمد اشک از چشمش ميريخت و لعنت و نفرين بسردار و فرّاشهای او ميفرستاد او را پهلوی خود نشاندم و شرح قضيّه را از او پرسيدم گفت مادر آنچه را بچشم ديدم نمیتوانم شرح دهم همين قدر ميدانم ما از اينجا رفتيم بباغ ايلخانی که بيرون شهر است در آنجا سردار و نوکر و سربازانش را ديدم که در نهايت مستی بلهو و لعب مشغولند و صدای قهقهه و خندهء آنها بلند است وقتی که بدرب باغ رسيديم حضرت طاهره پياده شده بمن فرمود من نميخواهم با سردار رو برو شوم تو واسطهء بين من و سردار باش از قراری که میبينم آنها ميخواهند مرا خفه کنند چندی قبل برای همين مقصد و چنين وقتی دستمال ابريشمی تهيّه کردهام، آنرا بتو ميدهم و رجا دارم بروی و آن مست مدهوش را راضی کنی که مرا با اين دستمال خفه کند. من نزد سردار رفتم ديدم در نهايت درجهء مستی است چون مرا ديد فرياد کشيد خوشی ما را از بين مبر و عيش ما را مکدّر مساز برو بگو آن زن بدبخت را ببرند خفه کنند و در ميان چاه بيندازند. من از شنيدن اين سخن و صدور اين فرمان حيرت کردم و ديدم ديگر جای گفتگو نيست لذا نزد دو نفر از نوکرهای سردار که با آنها آشنا بودم رفتم و دستمال طاهره را بآنها دادم آن دو نفر مطابق ميل طاهره رفتار کردند همان دستمال را دور گردنش پيچيدند و او را خفه کردند فوراً نزد باغبان رفتم و برای دفن جسد طاهره محلّی از او خواستم گفت چاهی تازه کندهايم و هنوز تمام نشده و برای اين منظور خوبست فوراً با کمک ديگران جسد طاهره را در آن چاه افکنديم و آنرا همانطور که گفته بود با خاک و سنگ انباشتيم. سپس آن جمع متفرّق و پراکنده شدند و رمس مطهّر نفس مقدّسی را که مملکت آنان را بنورانيّت جاودانی سرافراز کرده بود در زير خاک و سنگ گذاشته رفتند. من از شنيدن آن واقعه که پسرم برايم نقل کرد گريان شدم و از شدّت تأثّر بيهوش روی زمين افتادم چون بهوش آمدم ديدم پسرم هم مانند من متأثّر است و در بستر خود افتاده گريه ميکند و چون مرا بشدّت متأثّر ديد گفت گريه نکن اگر پدرم گريهء ترا ببيند ممکنست برای حفظ مقام و رتبهء خود ما را ترک کند و قطع رابطه نمايد و در نزد شاه مرا و تو را متّهم کند و گرفتار دشمن خونخوار شويم و شاه باعدام ما فرمان دهد مادام که ما بابی نيستيم و بامر باب ايمان نداريم چرا خود را بهلاکت و مصيبت بيندازيم فقط من و تو بايد سعی کنيم که هر کس از طاهره بدگوئی کرد دفاع کنيم و محبّت او را در قلب خود مستور داريم. سخنان پسرم سبب شد که هيجان قلبم تسکين يافت آنگاه جعبه ای را که حضرت طاهره بمن داده بود باز کردم در ميان آن شيشهء عطر کوچکی يافتم و در پهلوی آن تسبيحی و گردن بندی از مرجان و سه عدد انگشتری از فيروزه و عقيق و ياقوت بود. سه روز بعد از اين واقعه زنی آمده امانت طاهره را از من گرفت و من پيش از آن او را نديده بودم و بعد از آنهم ديگر او را نديدم. حضرت طاهره وقتی شهيد شدند ٣٦ سال داشتند.) انتهی اسم طاهره فاطمه بوده است که پدر و مادرش او را باين اسم ميخواندند و کنيهء او امّ السّلمه و لقبش زکيّه بوده است ولادت حضرت طاهره در ١٢٣٣ هجری واقع شد که سال تولّد حضرت بهاءاللّه است اين بود مختصری از تاريخ شهادت حضرت طاهره شايد مورّخين آينده تاريخ حيات او را تمام و کامل تحقيق کرده بنگارند و خدماتی را که در راه آزادی هموطنان خود نموده شرح دهند بر عهدهء مؤمنين آينده است که رفتار او را سرمشق خود قرار دهند و بجمع آثار و نوشتجاتش بپردازند و اسم او را برای ابد زنده و مشهور قرار دهند. از جملهء اشخاصی که در اين سال بشهادت رسيد سيّد حسين يزدی کاتب وحی بود که در حبس ماه کو و چهريق در حضور مبارک بود اطّلاعات او دربارهء تعاليم و اسرار امر باب زياد بود حضرت اعلی در توقيع يحيی ازل او را مأمور فرمودند که از سيّد حسين کاتب که حامل جواهر علم الهی است آنچه را نميداند بپرسد کاتب وحی که در روز شهادت حضرت اعلی از جام شهادت بی نصيب شد پيوسته منتظر بود که روزی جان خود را در راه محبوب فدا نمايد در اين سال در طهران گرفتار شد و مدّتی در سياه چال باقی ماند حضرت بهاءاللّه هر ماه برای او ما يحتاج و مصارف لازمه را ميفرستادند تا روز شهادتش رسيد من کيفيّت شهادت او را نميخواهم بتفصيل ذکر کنم مختصراً ميگويم که عزيزخان سردار قاتل حضرت طاهره کاتب وحی باب را نيز بشهادت رسانيد. در خصوص ساير اشخاصی که با حضرت بهاءاللّه در سياه چال محبوس بودند مطالب ذيل را از حضرت بهاءاللّه شنيدم فرمودند: نفوسی که در آن سال درآن سامان بشهادت رسيدند با من در سياه چال محبوس بودند هوای آن زندان بیاندازه متعفّن و سنگين و زمينش مرطوب و کثيف و مملوّ از حشرات موذيّه و فضايش تاريک و نور آفتاب را بهيچ وجه در آن راهی نبود جميع ما را در يک محلّ محبوس نمودند پای ما در زنجير و گردن ما در اغلال بود ما در دو صف رو بروی هم نشسته بوديم نزديک طلوع فجر در هر شب ذکری بآنها ميگفتيم که بصدای بلند ميخواندند صف اوّل ميگفتند قُلِ اللّهُ يَکفِی مِن کُلّ شَئٍ صف ديگر جواب ميدادند وَ عَلَی اللّهِ فَليَتَوَکِّلِ المُتَوَکِّلُونَ ( قرآن ١٦:١٤) زندان بقصر شاه نزديک بود صدای اذکار مؤمنين بگوش ناصر الدّين شاه ميرسيد و با وحشت ميپرسيد اين صدا چيست و از کيست؟ ميگفتند صدای ذکر بابيان است که در سياه چال محبوسند روزی از طرف ناصر الدّين شاه مقدار زيادی کباب گوشت گوسفند برای زندانيان آوردند همه منتظر اجازهء ما بودند ما اظهار داشتيم که اصحاب دست بآن نيالايند همه اطاعت کردند بجز سيّد حسين قمی که از آن کباب تناول نمود زندانبانان از اين قضيّه خوشحال شدند زيرا پس از آنکه ما ردّ کرديم آنها آنرا تناول نمودند هر روز فرّاشان ميآمدند و يکی دو تن از اصحاب را باسم و رسم صدا زده بميدان شهادتش ميخواندند چون زنجير از گردنشان بر ميداشتند با نهايت فرح نزد ما ميآمدند ما آنها را بنعمای الهی در عالم ملکوت مستبشر ميساختيم آنگاه با ساير اصحاب بترتيب معانقه و وداع نموده بميدان فدا ميشتافتند فرّاشان شرح جانبازی هر يک را برای ما نقل ميکردند همه مسرور بودند و زبان بشکرانه ميگشودند مصائب زندان هيچ يک را از روحانيّت باز نميداشت شبی نزديک فجر بيدار شديم عبد الوهّاب شيرازی که از کاظمين برای ملاقات ما بطهران آمده بود و در سياهچال گرفتار شده بود و با ما در يک زنجير بود بيدار شد و گفت خوابی ديدم که در فضای نورانی لايتناهی با کمال نشاط و راحتی بهر طرف که ميخواهم پرواز ميکنم گفتيم تعبيرش آنست که امروز ترا بشهادت ميرسانند بايد صابر و ثابت باشی خيلی خوشحال شد چند ساعت بعد ميرغضب آمده زنجير از گردنش برداشت عبد الوهّاب با جميع احباب وداع نمود بعد نزد ما آمده ما را سخت در آغوش گرفت و بقلب خود فشرد بهيچ وجه آثار اضطرابی در او نبود ما او را بصبر و شجاعت سفارش کرديم بميدان فدا رفت بعداً جلّاد شرح شهادت و جلادت او را برای ما نقل کرد خدا را شکر کرديم که اصحاب باب چنان جانبازی ميکنند که حتّی زبان جلّاد هم بثنای آنها ناطق است مادر ناصر الدّين شاه را آتش بغض و کينه با وجود کشته شدن اينهمه نفوس بيگناه فرو ننشست دائماً گريه ميکرد و فرياد ميزد و رؤسای دربار را عتاب و خطاب مينمود که برويد بهاءاللّه را بقتل برسانيد محرّک اصلی و سبب واقعی در قضيّه پسرم بهاءاللّه است سايرين آلت هستند دشمن حقيقی پسرم اوست تا او را نکشيد قلب من آرام نميگيرد و مملکت هم آرام نميشود. مادر شاه با آنهمه اقدامات بالاخره آرزوی خود را بگور برد حضرت بهاءاللّه از حبس بيرون آمدند و از قعر چاه باوج ماه رسيدند مأمورين حکومتی در آن ايّام در جستجوی اتباع باب بودند عبّاس نوکر سليمان خان را که جوانی مؤمن و با شجاعت بود مجبور کردند و بوعده و وعيد وادارش ساختند تا با فرّاشان حکومتی در کوچه و بازار طهران گردش کند و اتباع باب را بآنها معرّفی نمايد عبّاس که خود را مجبور ديد بجای بابيان ساير نفوس را معرّفی مينمود مأمورين آن بيچارهها را ميگرفتند نزد حکومت ميبردند و چون مؤمن نبودند از امر تبرّی مينمودند و بعد از پرداختن مبلغی برسم جريمه مرخّص ميشدند رفته رفته کار بجائی رسيد که مأمورين هر صاحب ثروت و مکنتی را ميديدند عبّاس را وادار ميکردند تا او را بابی معرّفی نمايد و اگر عبّاس امتناع ميورزيد او را مجبور ميساختند و باين وسيله مبلغ بسياری از يار و اغيار ميگرفتند . چون مادر شاه در قتل حضرت بهاءاللّه اصرار داشت چندين مرتبه عبّاس را بسياه چال بردند و در مقابل حضرت بهاءاللّه حاضر ساختند تا اگر او را در زمرهء بابيان ديده اظهار نمايد در هر مرتبه عبّاس که بحضور مبارک ميرسيد دقيقهای چند بصورت حضرت بهاءاللّه نگاه ميکرد و بعد ميگفت من او را تا کنون نديده و نميشناسم چون از اين راه هم بدخواهان بمقصود نرسيدند خواستند بوسيلهء زهر حضرت را بقتل رسانند چند مرتبه در شام و ناهاريکه از منزل حضرت بهاءاللّه برای حضرتش ميآوردند مأمورين زندان زهر ريختند ولی بمقصود نرسيدند زيرا زهر حضرت بهاءاللّه را هلاک نساخت نهايت سبب افسردگی و ضعف جسم هيکل مبارک گرديد. چون از اضرار بهاءاللّه مأيوس شدند برای تحصيل رضايت مادر شاه در صدد بر آمدند شيخ علی عظيم را مسبّب اصلی خيانت بشاه معرّفی کنند و باين بهانه او را بقتل رسانيدند و با عذابی شديد شهيد کردند. قنسول روس که از دور و نزديک مراقب احوال بود و از گرفتاری حضرت بهاءاللّه خبر داشت پيغامی شديد بصدر اعظم فرستاد و از او خواست که با حضور نمايندهء قنسول روس و حکومت ايران تحقيقات کامل دربارهء حضرت بهاءاللّه بعمل آيد و شرح اقدامات و سؤال و جوابها که بوسيلهء نمايندگان بعمل ميآيد در ورقه ای نگاشته شود و حکم نهائی دربارهء آن محبوس بزرگوار اظهار گردد صدر اعظم بنمايندهء قنسول وعده داد و گفت در آتيهء نزديکی باين کار اقدام خواهد کرد و آنگاه وقتی معيّن نمود که نمايندهء قنسول روس با حاجب الدّوله و نمايندهء دولت بسياه چال بروند مقدّمةً جناب عظيم را طلب داشتند و از محرّک اصلی و رئيس واقعی سؤال کردند جناب عظيم گفتند رئيس بابيّه همان سيّد باب بود که او را در تبريز مصلوب ساختيد من خودم اين خيال را مدّتهاست در سر داشتم که انتقام باب را بگيرم محرّک اصلی خود من هستم امّا صادق تبريزی که شاه را از اسب کشيد شاگرد شيرينی فروشی بيش نبود که شيرينی ميساخت و ميفروخت و دو سال بود که نوکر من بود و خواست که انتقام مولای خود را بگيرد ولی موفّق نشد چون اين اقرار را از عظيم شنيدند نمايندهء قنسول و نمايندهء حکومت اقرار او را نوشته بميرزا آقاخان خبر دادند و در نتيجه حضرت بهاءاللّه از حبس خلاص شدند و جناب عظيم را به علما تسليمش کردند همه فتوای قتل دادند مگر ميرزا ابوالقاسم امام جمعه که در فتوی ترديد داشت چون ماه محرّم نزديک بود حاجب الدّوله به علما پيغام داد که در قتل جناب عظيم تسريع نمايند روزی علما با امام جمعه بنا بدعوت حاجب الدّوله حاضر شدند عظيم را نيز حاضر کردند امام جمعه در فتوی همچنان ترديد داشت ولی حاجب الدّوله بحيله و نيرنگ فتوای قتل عظيم را گرفت ابتدا سيّدی شرير با عصائی که در دست داشت بمغز جناب عظيم نواخت مردم از اطراف هجوم کرده آجر و سنگ باو پرتاب مينمودند و سبّ و لعنش ميفرستادند تا عاقبت با خنجر و شمشير بدنش را پاره پاره ساختند بعد از اين واقعه حضرت بهاءاللّه از تهمت تبرئه شدند و از حبس خلاصی يافتند. از جمله نفوسی که در اين واقعه بشهادت رسيدند حاجی ميرزا جانی کاشانی معروف به ( پرپا ) بود چون وزير ميل نداشت که او اعدام شود و بقتل رسد مأمورين او را سرّاً بقتل رسانيدند ناصر الدّين شاه جميع دارائی و مستملکات حضرت بهاءاللّه را در مازندران تصرّف کرد و عدّهای از مؤمنين در هر نقطه و ديار دچار اشرار گشتند از جمله در نور مازندران دو نفر از اصحاب باوفا يکی محمّد تقی خان و ديگری عبد الوهّاب در اين ضمن بشهادت رسيدند نمّامی بدخواهان و اقدامات مفسدانهء دشمنان نسبت بحضرت بهاءاللّه پس از آنکه از حبس خلاص شدند سبب شد که غضب شاه را تحريک نمايد بدخواهان از نادانی ميرزا يحيی استفاده کرده و آن نادان باميد رسيدن بمنصب و مقامی با بدخواهان همراه شد و اخبار دهشتناکی بهمدستی او از حضرت بهاءاللّه بشاه ميدادند. ناصر الدّين شاه از وزير کبير بشدّت مؤاخذه کرد که چرا تا اين حدّ در حصول امنيّت مملکت تکاهل ميکنيد و ريشهء فساد را قطع نمينمايد صدر اعظم از اين توبيخ متأثّر شده تصميم گرفت که آنچه را شاه باو امر نمايد مجری دارد شاه فرمود فوراً لشکری جرّار باقليم نور اعزام سازد و اساس ناامنی را بر اندازد ناچار برياست علی خان شاهسون سربازان شاهسون را بقريهء تاکر فرستاد و رياست را بپسر عمّش ميرزا ابو طالب واگذار کرد که با برادر حضرت بهاءاللّه يعنی ميرزا حسن که از مادر با حضرت بهاءاللّه جدا بودند نسبت داشت و باو نصيحت کرد که با اهالی تاکر با محبّت رفتار کند و مبادا خواهر خود و ميرزا حسن شوهر خواهرش را گرفتار اذيّت نمايد و برای احتياط حسين علی خان را محرمانه مراقب اعمال ميرزا ابوطالب نمود که او را از تعرّض و تطاول ممانعت نمايد ميرزا ابوطالب چون بتاکر رسيد بر خلاف نصايح وزير فرمان غارت عمومی داد ممانعت حسين علی خان و ميرزا حسن شوهر خواهر ميرزا ابو طالب مفيد نيفتاد. ميرزا ابو طالب ميگفت شاه مرا امر کرده جميع مردان را مقتول و زنان را اسير و آبادی را با خاک يکسان کنم فقط زنهائی که بخانهء ميرزا حسن پناه ميبرند محفوظند. خلاصه مردم تاکر هر چه داشتند گذاشتند و بکوه و دشت گريختند ميرزا ابوطالب امر بتاراج داد مسکن حضرت بهاءاللّه را خراب کرد و سقف بيت را فرو ريختند و هر چه از نفائس و اثاث موجود بود بيغما بردند و آنچه را نميتوانستند ببرند شکسته و ضايع ساختند. پس از آن بغارت خانههای مردم پرداخته و پس از تاراج همه را آتش زده و با خاک يکسان نمودند و چون ميرزا ابو طالب ديگر کسی را نيافت که اسير سازد بجستجو در اطراف پرداخت و جمعی از شبانان و پيرمردان را که تاب فرار نداشتند دستگير ساخت و بعضی را با گلوله بقتل رسانيد و ضمناً بجستجوی ديگران مشغول بود. مأمورين در بين جستجو در دامنهء کوه بکنار گودال آبی از دور برق اسلحه ديدند و در آن طرف گودال آب دو نفر را خفته يافتند گلوله بطرف آنها انداخنتد اوّلی که عبد الوهّاب بود فوراً جان سپرد و دوّمی که محمّد تقی خان بود مجروح شد ميرزا ابوطالب امر کرد جراحت او را مرهم نهند تا او را بطهران ببرد و گرفتار کردن چنان سوار دليری را سبب افتخار خود سازد ولی باين مقصود نرسيد زيرا بعد از دو روز محمّد تقی خان وفات يافت بقيّهء جماعت اسرا را که معدودی بودند در سياه چال طهران بردند و بزنجير بستند ملّا علی بابا که از نفوس مقدّسه بود با سايرين در سياه چال صعود کرد. سال بعد ميرزا ابو طالب گرفتار طاعون شد او را بشميران بردند همهء خويشان و ياران ازاو دور شدند فقط ميرزا حسن از او تفقّد مينمود و با آنکه در غارت نور از ميرزا ابوطالب سختی و فشار و تکبّر بسيار ديده بود زخمهای او را مرهم مينهاد. روزی صدر اعظم بديدن او آمد و او را تنها و بی پرستار ديد و فقط ميرزا حسن در بالينش بود ميرزا ابو طالب با کمال حسرت و افسوس آرزوهای خود را بگور برد. دامنهء فتنهء طهران و مازندران بسر تا سر ايران و مخصوصاً در يزد و نيريز آتش فتنه بالا گرفت مأمورين حکومت برای تحصيل رضايت شاه و بدست آوردن غنا و ثروت هر کس را ميديدند ببابی متّهم ميساختند و از او جريمه و تاوان زياد ميگرفتند. امّا قضيّهء نيريز و فتنه و آشوب آنسامان از همه جا شديدتر بود. جوانی در نيريز بود موسوم بميرزا علی نسبت بفقرا و مساکين و بازماندگان شهدای نيريز از دروه حضرت وحيد بیاندازه تفقّد مينمود و حتّی شبهای تار طعام و غذا بدوش خود گرفته برای فقرای احبّا ميبرد. جمعی دور او گرد آمده و برای انتقام گرفتن از زين العابدين خان که هنوز در نيريز بود همّت گماشتند و بمعيّت ميرزا علی که لقب سردار باو داده بودند در حمّام بزين العابدين تاختند و کارش را ساختند. زوجهء زين العابدين بميرزا نعيم که در شيراز بود و بتازگی حکومت نيريز را باو داده بودند متوسّل شد و وعده داد که اگر انتقام شوهر مرا بگيری آنچه از جواهر و نفائس و املاک دارم بتو ميدهم ميرزا نعيم بنيريز آمد و جميع را دستگير نمود و عدّه ای را مقتول ساخت شرح واقعه را بواسطهء وزير اعظم بشاه نگاشت شاه او را طرف عنايت قرار داد و فرمان کرد تا محبوسين را بطهران بفرستد. من نميخواهم تمام وقايع را شرح دهم خوانندگانرا بمطالعهء تاريخ ميرزا شفيع نيريزی توصيه مينمايم. صد و هشت نفر اسير و همين قدرها هم مجروح بودند و از اين جمله بطهران نرسيد مگر ٢٨ نفر که ١٥ نفر آنها را بمحض ورود به طهران اعدام نمودند و بقيّه را در حبس انداختند و بعد از دو سال عدّهء قليلی از آنها که از حبس خارج شدند عازم وطن خود شده آنها هم باستثنای چند نفر در بين راه وفات يافتند. طهماسب ميرزا در شيراز عدّهای را شهيد کرد و ٢٠٠ نفر از آن مؤمنين را سر بريد و آنها را بر نيزه کرده بطهران فرستاد چون بآباده رسيدند بامر شاه سرها را در آنجا دفن کردند ٦٠٠ نفر از زنها را گرفته بودند ٣٠٠ نفر آنها را در نيريز گذاشتند و ٣٠٠ نفر را دو تا دو تا بر مرکبهای برهنه سوار کرده بشيراز بردند در آنجا بعضی مردند و بعضی قبل از خلاصی بعذاب شديد گرفتار شدند تا جان سپردند قلم از نگارش اين وقايع عاجز است. بعد از مصيبتهای بسيار و اقرار عظيم در نزد ارباب دولت ثابت شد که حضرت بهاءاللّه را در واقعهء شاه بهيچ وجه دخالتی نبود. وزير اعظم ميرزا آقا خان نمايندهء خود حاجی علی را بسياه چال فرستاد تا حضرت بهاءاللّه را مستخلص سازد و بيگناهی آن حضرت را اعلام نمايد. حاجی علی چون وارد سياه چال شد از مشاهدهء حال حضرت بهاءاللّه بگريه آمد زيرا آن حضرت را ديد که زنجير بر پا و ميخ زنجيرها را بزمين کوبيدهاند گوشتهای گردن حضرت در زير زنجير مجروح و در آن هوای متعفّن بسختی نفس ميکشيدند. چون چنين ديد فرياد برآورد خدا لعنت کند ميرزا آقا خان را هرگز خيال نميکردم که بچنين ظلمی اقدام کند و بيگناهی را باين نحو بيازارد حاجی علی عبای خود را از دوش برداشت و از حضرت بهاءاللّه خواهش کرد که آنرا بپوشند و بمحضر وزير شتابند حضرت بهاءاللّه قبول نفرمودند و با لباس زندانيان نزد وزير رفتند. صدر اعظم چون حضرت بهاءاللّه را ديد گفت اگر نصيحت مرا قبول ميکرديد و دست از محبّت باب بر ميداشتيد باين روز نمیافتاديد. حضرت بهاءاللّه فرمودند اگر تو هم نصيحت مرا ميشنيدی مملکت را دچار اين بدبختی و هرج و مرج نميکردی. صدر اعظم را بياد آمد از مذاکراتی که چندی قبل بين او و حضرت بهاءاللّه گذشته بود که از قبل نگاشتيم با شرمندگی زياد پرسيد اکنون نصيحت شما چيست تا مجری سازم فرمودند بجميع بلاد فوراً اعلان کن که دست از اذيّت و آزار پيروان باب بردارند وزير اعظم قبول کرد و فوراً امر بصدور اين فرمان نمود. حکومت ايران بعد از مشورت بحضرت بهاءاللّه امر کرد که تا يکماه ديگر ايران را ترک نمايد و ببغداد سفر کنند. قنسول روس چون اين خبر شنيد از حضرت بهاءاللّه تقاضا کرد که بروسيّه بروند و دولت روس از آن حضرت پذيرائی خواهند نمود. حضرت بهاءاللّه قبول نفرمودند و توجّه بعراق را ترجيح دادند و در روز اوّل ماه ربيع الثّانی ١٢٦٩ هجری ببغداد عزيمت فرمودند مأمورين دولت ايران و نمايندگان قنسول روس تا بغداد با حضرتش همراه بودند. فاصلهء اين سفر با مراجعت از سفر اوّل که بکربلا فرموده بودند نه ماه بود افراد عائلهء مبارکه و حضرت غصن اعظم و آقای کليم و ورقهء عليا نيز همراه هيکل مبارک بودند.
|